Qoʻqon davlat universiteti Tarixi

Qoʻqonda yoshlarni oliy ta’limga tayyorlash ishlari pedagogika instituti tashkil etilishidan ancha avval boshlangan edi. O‘sha davrda shaharda pedagogika bilim yurti, mexanika texnikumi, kechki ishchilar universiteti, uch va olti oylik pedagogik kurslar faoliyat yuritar, shuningdek, Qoʻqon shahri hamda uning atrofidagi tuman maktablari uchun oʻqituvchilar tayyorlaydigan bir yillik va ikki yillik maxsus kurslar tashkil etilgandi. Bu maskanlar oddiy ta’lim muassasasi emas, balki ilm-ma’rifat sari intilgan yoshlar uchun katta orzu va umid maktabi vazifasini oʻtagan. Ana shu sa’y-harakatlar samarasi oʻlaroq, Qoʻqonda pedagogika oliy oʻquv yurtini tashkil etish gʻoyasi tobora mustahkamlanib bordi. Nihoyat, 1931-yilning yanvar oyida Qoʻqon kechki pedagogika instituti va uning tayyorlov boʻlimiga ilk 60 nafar talaba qabul qilindi. Bu voqea nafaqat ta’lim tizimi, balki butun vodiy hayotida muhim tarixiy burilish bo‘ldi. Ilm olishga chanqoq yoshlarning institut ostonasiga ilk bor qadam qo‘yishi bilan Qoʻqonda oliy pedagogik ta’limning yangi davri boshlandi.

1934–1935-o‘quv yili Qo‘qon pedagogika instituti tarixida unutilmas sahifa bo‘lib qoldi. Aynan shu yillarda institut o‘zining ilk mevasini berdi — 42 nafar yosh mutaxassis qo‘liga ilk diplomlarni oldi. Ular fizika-matematika, tabiatshunoslik, o‘zbek tili va adabiyoti hamda tarix yo‘nalishlari bitiruvchilari edi. Shu tariqa Qo‘qon pedagogika instituti nafaqat talaba tayyorlaydigan maskan, balki jamiyat taraqqiyoti uchun fidoyi ziyolilarni voyaga yetkazadigan ilm dargohiga aylana boshladi.

1939-yil Qo‘qon ilmiy-ma’rifiy hayoti tarixida muhim burilish yasagan yillardan biri bo‘ldi. Aynan shu yilining 23-iyunida rahbariyatning “Qo‘qon shahrida kunduzgi o‘qituvchilar bilimgohini tashkil etish haqida”gi qarori e’lon qilindi. Qarorga muvofiq, 1939-yil 1-iyundan boshlab Qo‘qon shahrida 90 nafar talaba kontingentiga mo‘ljallangan kunduzgi davlat o‘qituvchilar instituti tashkil etildi. U o‘z faoliyatini 1939-yil 1-sentyabrdan boshladi. 1939–1940-o‘quv yiliga kelib, institutda jami 164 nafar talaba tahsil oldi. Ularning 71 nafari kunduzgi, 93 nafari esa kechki bo‘lim talabalaridan iborat edi.

1943-yil mart oyida hukumat qarori bilan Qo‘qon o‘qituvchilar instituti respublikada yagona xotin-qizlar o‘qituvchilar institutiga aylantirildi. Bu qaror institut ma’muriyati oldiga katta mas’uliyat va jiddiy vazifalarni qo‘ydi. O‘quv jarayonida ham sezilarli o‘zgarishlar ro‘y berdi. Xotin-qiz pedagoglarga zarur bo‘lgan kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirish maqsadida o‘quv rejasiga shaxsiy va uy gigiyenasi, bolalar kasalliklari va ularni parvarish qilish kabi yangi fanlar kiritildi. 1945-yilda institutda Pedagogika-psixologiya kafedrasining tashkil etilishi o‘quv faoliyatining yangi bosqichi bo‘ldi.

Urush yillari… Hayotning eng ogʻir sinovlari taqdirni ham, taʼlimni ham sinovdan oʻtkazayotgan kezlar edi. Shunday paytda ham institut oʻz vazifasidan chekinmadi – maktablarni bilimdon va fidoyi pedagoglar bilan taʼminlashni davom ettirdi. Statistik raqamlar oʻzida butun bir tarixni mujassam etadi: 1941-yilda – 68, 1942-yilda – 96, 1943-yilda – 60, 1944-yilda – 62 va 1945-yilda – 66 nafar talaba institutni bitirib chiqdi. Oʻsha yillarda nafaqat bilim, balki non ham bebaho boylik edi. 1942-yil aprel oyida institut jamoasi uchun katta ahamiyatga ega boʻlgan qaror qabul qilindi: moddiy sharoitni yengillashtirish maqsadida unga yordamchi xoʻjalik uchun 11 gektar yer ajratildi. Talabalar va ustozlar bir yoqadan bosh chiqarib, bu yerlarga urugʻ qadadilar. Natija esa hayratlanarli edi: 9 gektar yer oʻzlashtirilib – 4 tonna joʻxori, 4 tonna makkajoʻxori, 3,7 tonna mosh, yarim tonna loviya, yarim tonna tariq, 1 tonna lavlagi, 9 tonna qovun-tarvuz va 1 tonnadan ortiq sabzi yetishtirildi. Bu moʻl hosil oʻqituvchi va talabalar dasturxonini toʻldiribgina qolmay, ularning mashaqqatli mehnatiga quvvat boʻldi.

Urushdan keyingi ogʻir yillarda Qoʻqon oʻqituvchilar instituti rahbariyati oldida ulkan vazifa turardi. 1946-yilda kunduzgi boʻlimga 97 nafar, kechki boʻlimga esa 22 nafar talaba qabul qilindi. Ammo institutdagi talabalar soni 1960-yillargacha juda sekin oʻsdi. Bu davrda professor-oʻqituvchilar ham ilmiy izlanishlarga alohida eʼtibor bera boshladilar. 1951-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida Inomjon Rasulov dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilib, filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi. U institut tarixida yetishib chiqqan birinchi oʻzbek olimi sifatida tarixda qoldi. 1954-yilda esa muhim qaror qabul qilindi: Ministrlar Soveti qaroriga binoan Qoʻqon xotin-qiz oʻqituvchilar instituti Qoʻqon davlat xotin-qizlar pedagogika instituti maqomiga koʻtarildi.

Institut 1970-yillarga kelib Fargʻona vodiysining yirik oliygohlaridan biriga aylandi. 1970–1971 oʻquv yilida uning tarkibida 6 ta fakultet va 17 ta kafedra faoliyat olib borar, 28 nafar fan nomzodi va dotsentlar ilmiy-pedagogik ish olib borar edi. Bu koʻrsatkichlar institutning nafaqat son, balki sifat jihatdan ham barqaror rivojlanayotganidan dalolat berardi. Shunday qilib, 1950–1970-yillar mobaynida institutning yoʻli sinovlar va yutuqlar, yangilanish va taraqqiyot izlari bilan boyidi. Bu davr keyingi oʻn yilliklardagi ulkan muvaffaqiyatlar uchun mustahkam poydevor yarata boshladi.